TearbmaohcanDuogášGrammatihkkaTeknihkka dieđutDivvun
 

Saemiej gieledajve jih smaarehtjïerth

Saemiej gieledajve jåhta muvhtine dajvine Nøørjesne, Sveerjesne, Såevmesne jih Russlaantesne; Nøørjesne Hedmarhken fylhken noerhtede dajvijste jih Sveerjesne Vaallen lääneste 150-300 km gamte gohkeldahke noerhtese jih låvlese Kolanjarken låvletje dajvide. Ij leaj ellies gieledajve, maehtebe luhkie gielide juekedh åarjede noerhte-loksese guktie taabelle vuelelen vuesehte.

Gumhtie gielide juekedh

GielhSmaareh-tjierth
ÅarjelsaemienÅarjelsaemien, vijrebe goerkesisnieJilliesaemien
Uvmesaemien
PitesaemienGaskesaemien
Luvlesaemien
Noerhtesaemien
AnaresaemienLuvliesaemien
Skåaltesaemien
AgkalasaemienKolasaemien
Kildinsaemien
Tersaemien

Lahtesidie åarjelsaemien vijrebe goerkesinie jih luvliesaemien maehtebe gieledaajroen mietie man mierien riektiedidh, jih kolasaemien lea geografigke lahtese mij aaj gieledaajroen mietie jiehtedh.

Såemies gieletsiehkiej mietie 3 åejvietjïertide juekebe: åarjelsaemien (vijrebe goerkesinie), gaskesaemien (noerhtesaemien gieleste pitesaemien gielese) jih luvliesaemien ( guktie taabellesne).

Nov gujht dovne nuepie guektienhaaran juekedh, luvliesaemien jih jilliesaemien, jih maehtebe jiehtedh tjerkemes raaste baaltegieli noerhtesaemien jih anaresaemien gaskem jåhta, jih muvhth isoglossh aaj daan raasten mietie juhtieh.

Juekemem darjodh mej isoglossi mietie diedtesovvedh. Dovne raaste noerhtesaemien jih luvlesaemien gaskem lea vihkeles raaste jallts ij leah man stoerre dåeriesmoere dej gielegoerkesi gaskem.

Åarjelsaemien

maehtebe golme smaarehtjïertide juekedh:

  1. åarjel jïemhtesaemien Härjedaelesne jih Jïemhtelaantesne, Sveerjesne åarjede Eejreste jih noerhtese Indaelien johkese jih Nøørjesne Røørosen-Feemunden dajvine.
  2. noerhte jïemhtesaemien Jïemhtelaantesne Sveerjesne åarjede Indaelien johken raejeste jih noerhtese Ströms Vattudaalan, jih Nøørjesne Mearoehkisnie (Meråker), Sjïerdaelesne (Stjørdal) jih Snåasesne.
  3. åselesaemien Västerbottenesne Vualtjarisnie (Vilhelmina) jih Storumanesne Uvmejohken åarjelen Sveerjesne, jih Nøørjesne Nåavmesjisnie (Namdal), Bindaelesne, Vaptesne (Vefsn) Aarbortesne jih Gaalesne (Grane).

Frøøstegen smaarehtjïerte lea pruvvie jiemhtesaemien jih åselesaemien gaskem.

Les mer…

Uvmesaemien

soptsestieh Storumanesne Uvmejohken noerhtelen, Malåsne, Sorselisnie jih åarjel Arvidjaavresne Sveerjesne. Gielem aaj Raanesne, Hemnesne jih Korgenisnie Nøørjesne soptsestieh.

Pitesaemien

soptsestieh Piten laahpmarhkesne noerhte Arvidsjaavreste jih Arjeplogeste don Pitejohken noerhtebealan jih loksese don Saddaijaavran Sveerjesne, jih Nøørjesne Saelhtietjahki noerhteli jih muvhth Faavskesne jih Bådujjesne (Bodø).

Luvlesaemien

soptsestieh Luvlen laahpmarhkesne, Johkemehkesne jih åarjel Gällivaaresne jih Bodenen noerhte-jilliebielesne Sveerjesne, jih Nøørjesne Dievtesvoenesne, Hamarøjjesne jih Sørfoldesne jih muvhth Faavskesne jih Bådujjesne.

Noerhtesaemien

golme gieledåehkide juekieh:

  1. tornesaemien Tornen laahpmarhkesne, Gierenen tjieltesne Sveerjesne, jih Nøørjesne Ofotenesne jih Åarjel-Romsesne.
  2. finnmarhksaemien:
    1. jilliesmaarehtjïerte, Gaske- jih Noerhte-Romsesne jih Jillie-Finnmarhkesne (Suosjaavran) Nøørjesne, jih Enontikiösne, Jillie-Aanarisnie jih noerhte Sodankyläsne (Vuotso, Purnumukka) Såevmesne.
    2. luvliesmaarehtjïerte, Luvlie-Finnmarhkesne (Karasjok, Porsanger, Tana jih Varanger) Nøørjesne, jih Aanarisnie jih Utsjoksne Såevmesne.
  3. mearoesaemien, dam gaedtiebealam Kvænangeste Varangeri gåajka Nøørjesne

2. veartenedåaroen åvtelen dle mearoesaemien lij jielijes giele dovne Petsamoesne Russlaantesne. Båeries mearoesaemien smaarehtjïerth Åarjel-Romseste Noerhtelaantese leah tornesaemien gielese molsesovveme jih noerhtelisnie såemies sijjine finnmarhksaemien gielese.

Noerhtesaemien aaj åarjelisnie soptsestieh dovne Nøørjesne jih Sveerjesne. Sveerjesne 1800-taallen voestes boelhkesne noerhtesaemieh Goevtegeajnoste Gaarrasavvonen baaktoe åarjese vøølkin, raastejuekemen gaavhtan Russlaanten jih Sveerjen gaskem, jih 1900-taallen aalkoevisnie Sveerjen reeremen øørnegi diehte vielie jallh ij jijtsi syjhteden mietie.

Dej minngemes tsiehkiejaepiej muvhth noerhtesaemien fuelhkieh åarjese båateme juhtien, båatsoesijtide gusnie gåaroes båatsoesijjieh jallh gusnie vaenebh båatsoeburrieh.

Les mer…

Anaresaemien

soptsestieh bijre dam Anaren träskem Anaren tjieltesne Såevmesne.

Skåaltesaemien

njieljie smaarehtjïertide juekieh:

  1. Nejden-smaarehtjïerte Nejdendajvesne Luvlie-Finnmarhkesne Nøørjesne.
  2. Pasvihke-/Petsamo-smaarehtjïerte Boris Glebesne (Såevmien Kolttaköngäs), Petsamosne jih Muotkesne åvtelen 2. veartenedåaroen. Dejstie mah baatarin dehtie dajveste maam Såevmie Russlaantese vedti, jijnjemesh Aanarasse Ivalon jih Nellimön gaskesne orrijin.
  3. Suonikylä-smaarehtjïerte Suonikyläsne jih åarjel Petsamosne åvtelen 2. veartenedåaroen. Dah mah Såavman dåaroen mænngan juhtin, Nitsjärvi-Sevettijärvi-dajvese orrijin, Kirakkajärvesne Aanaren tjieltesne.
  4. Nuortijärvi-smaarehtjïerte dennie Tulomajoki-dajvesne (Nuortijärvi (Notozero) jih Hirvajärvi (Girvasozero)) Russlaantesne.

”Skåaltesaemien” provhkebe buerebe baakoen namhtah, jih dihte baakoe rovnege govloe dejtie mah smaarehtjïertese Nøørjesne govlesuvvieh. ”Luvliesaemien” mij moenesovveme lea guktie vuajna gellienguarkoen nomme.

Agkalasaemien

soptsestieh dejnie Agkala-dajvine (Russlaanten gielesne: Babinsk jallh Babino) jih Jokostrovnesne Imandrajärven baalte, Jonesne jih destie don Kolanjarkese. Gieletjïerte sæjhta Kildinsaemien gielen nualan biejedh jih destie dam uktsie åejviegieletjïerth.

Kildinsaemien

soptsestieh Kildinesne, Songuisne, Maaselkäsne, Teriberkesne, Umpjaavresne (Russlaanten gielesne: Ombozero), Lujaavresne (Lovozero). Voronenskesne (Voronje) jih Varsinesne (Varzino) Russlaantesne. Minngemes tjuetiejaepien aalkoevisnie aaj Ljavozerosne jillie Kolasne gielem soptsestin.

Tersaemien

soptsestin Jokangasne, Kamenskesne, Lumbovskesne, Sosnovkasne jih Tsalmnyvarresne. Tjuetiejaepiemålsomisnie aaj Ponoisne Luvlie-Kolasne gielem soptsestin.