Åarjelsaemien dajve noerhtelistie Saeltievaereste Nöörjen raedtesne jïh åarjese Eelgåese, Heedmarhkese jåhta. Daaletje saemiengïelijste åarjelsaemien dïhte åarjemes.. Åarjelsaemieh abpe daennie dajvesne årroeh. Gosse saemiengïele viesjehts dïhte båatsoe kultuvreguedtijinie åarjelsaemide vihkielåbpoe orreme goh jeatjah saemien årromedajvine. Ij leah gåvva daejredh man gallesh åarjelsaemieh gååvnesieh, juktie dennie åålmehryöknemisnie jaepien 1970 ij dejtie saemide åarjelsaemien dajvesne ryöknh. NOU.sne 1984:18 aervede mahte 2000 åarjelsaemieh dovne Nöörjesne jïh Sveerjesne gååvnesieh, jïh lehkie dejstie Nöörjesne årroeh. Aaj geerve sjædta daejredh man gallesh guhth åarjelsaemien soptsestieh, vïenhtieh sih unnebe goh lehkie dejstie åarjelsaemijste. Åarjelsaemien tjaelemevuekie man mietie daelie tjaelieh Saemien gïelemoenehtse jaepien 1976 dåhkasjehti. Gærhkoe- jïh ööhpehtimmiedepartemeenteste, Nöörjesne jïh Skuvlebijjieståvroste, Sveerjesne jis jaepien 1978 dam dåhkasjehtin.

Åarjelsaemien dajvenlea göökte saemienskuvlh, akte Aarportesne, Nordlaantese jïh mubpie Snåasesne, Noerhte Trööndelaagesne. Dah göökte saemienskuvlh aaj saemiengïelen lohkehtimmiem, learohkide hïejmeskuvline faelieh. Prahken byjjenimmiejarngem lea Snåasen jïh Aarporten saemienskuvli ektine nammoehtamme verhtieskuvline åarjelsaemien lohkehtæmman årrodh, prosjeekten tjïrrh ”Åarjelsaemien ööpehtimmie gåetie-skåvlosne”, daate prosjeekte Ööpehtimmiedirektöören nuelesne Nordlaantesne jåhteme. Eelgåen byjjenimmiejarnge, Heedmarhkesne jaepiej 1995/1996 faalaldahkine åarjelsaemien eelki. Rörosen jïh Kråanghken jåarhkeskuvlide leah nammoehtamme vïerhtieskuvline. Dejnie skuvline lohkehtimmie åarjelsamien 2. gïeline, jïh dejstie skuvlijste aaj lohkehtimmiem jeatjah skuvlide dovne åarjelsamien dajvesne jïh dan ålkolen faelieh.

Jaepien 2004 Snåasen tjielte nænnoestamme, tjïelteste vaajtele meatan saemien gïelen reeremedajvesne årrodh. Ohtsemem lea Stoeredægkan saahteme, jïh daan mearan ij leah Saemiedigkie åådtjeme daejredh gåessie desnie aamhtesem reeredh.

Maanasïjth jïh skuvlh leah vihkeles dovtegh jïh saemien maanasïjth sih badth vihkielommes guektiengïelem evtiedidh dejnie dajvine gusnie gïele viesjehts. Dan dïehre Saemiedigkie beetnehvierhtieh akten vijhtejaepetje gïeleskreejremeprosjeektese Eelgåen byjjenimmejarngese dåajvohtamme. Prosjeekte man ulmie lea vierhtide sjïehtesjidh guktie maanasïjten maanah nuepiem åadtjoeh saemien lieredh, tjaktjen 2001 eelki. Daelie prosjeekte joe vuesiehtamme man hijven aaj skuvlese orreme, mij maanasïjten ektielisnie. Daan prosjeekten ålkolen Saemiedigkie beetnehvierhtieh ovmessie råajvarimmide åarjelsaemien maanide tjïelti maanasïjtine dåajvohtamme. Dah åårnegh eah leah stinkes orreme. Tjaktjen 2003 aaj Snåasen tjïelte Saemiedigkien ektine faalaldahkem åarjelsaemien maanide maanasïjtem nænnoestamme.

Åarjelsaemien gïelesiebredahken lea gellie stoere haestemh. Jis apbe åarjelsaemien siebredahkem vuartesje jïh mij desnie daerpies, dellie jijnjh barkoe aajmojne. Vaenie lohkehtæjjah gieh åarjelsaemien maehtieh jïh jinjh jeatjah faagine aaj goh gïehtjedimmie, learoevierhtieh darjodh, meedija jïh tjaaleldahkh (lidteretuvrh) j.n.v. Dïhte meatan evtiedimmiem åarjelsaemiej siebredahkeste sïessetalla guktie minngemes eevre åadtjestalla. Dellie sjïere maanasïjte jïh skuvle mij staelhpesne. Dan åvteste Saemiedigie veanhta stoerre daarpoe, åarjelsaemien gïelem stinkesdehtedh dovne ööhpehtimmiesne jïh maahtoebijjedimmiesne abpe dennie åarjelsaemien dajvesne. Dan dïehre vihkeles dah gieh sïjhtieh åarjelsaemien jollebe ööhpehtimmesne lohkedh nuepiem åadtjoeh dam darjodh. Gïeletsiehkie dan staelhpesne jïh jis ij daelie maam darjoeh åarjelsaemien gïelem gorredidh, sån gïeretåvva. Saemiedigkie sæjhta åajvaladtjide eevtjedh ööpehtimmiem sjïehtesjidh, nemhtie guktie dah guhth sïjhtieh jillebe ööpehtæmman lohkedh, dam maehtieh darjodh, mïerhkeldh vïerhtiejgujmie jïh seamma guhkie lohkemeboelhkesne. Gïelegorredæmman lea vihkeles stinkes faalaldahkem nænnoestidh dejtie giejtie sïjhtieh dovne njaalmeldh jïh tjaeleldh saemien lieredh. Saemiedigkie vaajtele dagkerem faalaldahkem nænnoestidh. Saemiedigkie aaj sæjhta barkedh stipeendeåårnegem nænnoestidh dejtie giejtie åarjelsaemien luhkieh. Jis åarjelsaemien vihth fïerhtenbeajjetje gïele edtja sjïdtedh dellie daerpies gïelem gellie ummese lehkine stinkesdehtedh dovne medijidie, starnedimmesne jnv.